Van de kerk naar het kerkplein. The Passion kan de kerk haar passie teruggeven

01 apr

Door Ferdinand Borger

4 reacties

Blog

Van de kerk naar het kerkplein. The Passion kan de kerk haar passie teruggeven

1 april 2026 | Door Ferdinand Borger | 4 reacties

Bijbelse verhalen die deel van onszelf worden, daar is in het theater meer plek voor dan in de kerk. Dat stelt predikant en theatermaker Ferdinand Borger. The Passion vraagt om kritische reflectie, zoals recensenten dat bij theater doen. En de kerk? Die mag zich laten raken.

Nederlands Dagblad 2 april 2026

The Passion beleeft dit jaar zijn vijftiende editie. Een wonderlijke prestatie in een ontkerkelijkt land. De kijkcijfers dragen het programma de tijd door: het evangelie is op straat komen te liggen en mensen willen dat zien. Een zelfde beweging heeft de kerk in de Middeleeuwen gekend, toen het lijdensverhaal van Christus door toneel werd vertolkt. Op Paasmorgen werd er een wedren afgelegd wie van de leerlingen van Jezus het eerste bij het graf was. Dat spel werd te frivool en de geestelijkheid wees het theater de kerk uit: het moderne theater werd geboren. Na vijftien jaar Passion hebben we wellicht met een nieuwe geboorte te maken. En ik denk dat de kerken kritisch onder ogen moeten gaan zien of zij zelf ‘het verhaal’ de kerk uitdrijven. En het is de vraag of dat erg is. Misschien zijn het kerkplein, het theater of Lowlands (om maar een festival te noemen) plekken waar het evangelie beter tot zijn recht komt dan in de kerk. Onze tijd vraagt om andere manieren van communicatie.

In de jaren zestig werd dit binnen een deel van het Nederlandse protestantisme ook al gevoeld. Er kwam een beweging binnen de liturgie op gang. Met een groot tegoed: binnen de kerken kreeg de jaarorde van de feesten een plek, de drie dagen van Pasen werden ingevoerd,. In bescheiden mate kregen nieuwe rituelen een kans binnen de eredienst. Voorgangers beklommen niet langer de kansel met hun favoriete Bijbeltekst maar hielden zich aan een vooropgesteld rooster en dwongen zich zo de Schrift te verkennen. Er kwamen nieuw liedbundels. Het leidde tot een standaardisering en verdieping van het protestantse kerkelijke leven: in het rooster zat een verbinding met de tijd, maar ook met de plaatsen waarop andere gelovigen samenkwamen. De bevrijdende orde die werd ingevoerd – weg van het dogma, terug naar het verhaal – kende aanvankelijk een ongekende kracht. Er werden serieuze pogingen ondernomen paas- en passiespelen op te voeren binnen de liturgie, toneelstukken waarbij de spelers zo weinig mogelijk emoties dienden te laten zien. Ze spraken wel de taal maar toonden niet de beleving van het personage dat ze vertolkten. In een deel van de protestantse kerken ontstond er een min of meer liturgische taalcultus. Het verhaal wordt verteld om het verhaal zelf, gemotiveerd door de afspraak die we hebben gemaakt om het te vertellen. Gezien de leeglopende kerken raakt dat steeds minder mensen. We kunnen het Evangelie niet vertellen zonder onszelf op het spel te zetten, niet als voorgangers, maar ook niet als kerk, daar was het in de jaren zestig aanvankelijk ook om begonnen. De Bijbelse verhalen mogen deel van onszelf worden, in strijd, in emoties, in hoop en wanhoop. Het theater is daarvoor een betere plek dan de kerk, want met name in de protestantse traditie hebben we doorgaans een moeilijke verhouding tot ons lichaam. Ik word niet meer geraakt, klaagt een kerkganger, het gaat in de kerk niet over mij. En wat er verteld wordt weet ik al. Het kan dan ook een bevrijding zijn om het Evangelie uit de kerk naar het kerkplein te verplaatsen. Daar gelden andere wetten, die van het theater. De makers die er mee aan de slag gaan dwingen zich de eerste, en meest fundamentele vraag te stellen: wat is de noodzaak van dit verhaal? Waarom moet het worden verteld op dit moment? Wat drijft de personages, wat willen ze bereiken en met welke middelen? Uit dit onderzoek komt de vraag naar de vorm die het verhaal kan aannemen. En kan de vraag worden gesteld aan wie je het wilt vertellen. Wat is je publiek? Elke theater start vanuit een lege, kale plek waarop de traditie, anders dan in de kerk, nauwelijks grip heeft en waar in principe niets is voorgeschreven.

The Passion is een poging tot een dergelijke vertolking op straat. Of dit tot iets smaakvols leidt doet even niet ter zake. De winst die het spel oplevert is de vraag naar de noodzaak van het verhaal buiten de muren van de traditie. De beperkingen die predikanten en priesters binnen de liturgie aan zichzelf opleggen gelden hier niet. Het verhaal ligt hier in handen van de spelers, die geen ander instrument hebben dan stem, lichaam, houding en lichaamstaal. Het levert een veelvoud aan mogelijke interpretaties op die we ons in de kerk niet toestaan. Tegelijkertijd toont deze kracht ook de kwetsbaarheid. Want buiten de kaders van liturgische voorschriften en traditie kan datzelfde Evangelie een grenzeloos land betreden. Jezus kan de voorman worden van onze diversiteit, maar er kan ook een Nederlandse vlag op het podium worden gehesen. Het verhaal neemt dan een nationalistische afslag. Helaas is inmiddels alles daarin denkbaar. Dus vraagt The Passion om een kritische reflectie, zoals recensenten dat bij het theater doen. En de kerken? Die krijgen vanaf het kerkplein misschien iets van hun passie terug. Op voorwaarde dat men zich door het spel wil laten raken.

Comments

april 1, 2026

Beantwoorden

Cor Spreeuwenberg

En de hagepreken? Was dat wat jij ook bedoelt?
Nieuwe (andere) vormen kunen zowel terug- als vooruitkijkend zijn.

Helemaal eens met je open, maar ook kritische reflectie.
april 2, 2026

Beantwoorden

Nelleke de Kruik

Wat mij betreft passen de hagepreken hier niet bij, maar wel de wagenspelen.
Ik word in een concert, een demonstratie, theater e.d. vaker geraakt. Voor mij gelden de zinnen Ik word niet geraakt, het gaat niet over mij. The Passion, maar ook veel kerstspelen of dauwtrappen met teksten en stilte…. zoek naar nieuwe manieren om het grote publiek te bereiken dat op zoek is naar zingeving! Waarom zitten deze week de concertzalen vol? De Passies van Bach spreken meer mensen aan dan de preek die er vanavond en morgen zal zijn.
de verandering van de jaren 60 is eind tachtiger jaren tot stilstand gekomen met het idee dat er genoeg gedaan was met een preekrooster en een liedboek, maar in beide zit de emotie en het verhaal te weinig. Intussen is de grote groep die iets miste weg. Zoekt haar of zijn heil ergens anders en de groep die overgebleven is, is heel tevreden, maar wordt wel erg klein. Tijd voor verandering! Op naar het Vrijthof of het OLV!!
april 2, 2026

Beantwoorden

Dick Knol

Geraakt worden kan op vele plaatsen, in concertzaal, theater, film, demonstratie, museum, natuur, tijdens een ritueel, een gesprek en (ook) in de kerk. En, omdat het een gevoelskwestie is, is het ook van persoon tot persoon verschillend of je geraakt wordt, of het iets met je doet.
Welk gevoel geraakt wordt bij het lijdensverhaal is ook verschillend: Is het het onrecht dat Jezus aangedaan wordt? De reactie van Jezus? Of de houding en reactie van de anderen in het verhaal? Of – klassiek/dogmatisch – het sterven voor onze zonden? Of de mystiek die rond het hele gebeuren hangt? Het zal voor een ieder anders zijn.
Volgens de producer is de Passion bedoeld om het verhaal onder de mensen te brengen, en dan is een spektakelstuk een goede vorm. En de acteurs hoeven dan niet iets te hebben met het christendom maar moeten in (de gevoelens van) hun personage geloven.
In die context is het belangrijk dat het lijdensverhaal op verschillende plaatsen en in verschillende vormen verteld wordt: vernieuwing is (ook) verbreding. En ik ben benieuwd waardoor mensen geraakt worden en hoe dat beklijft….
april 12, 2026

Beantwoorden

caroline fieret

De musicals van Gerard van Amstel en Gerard van MIddel , uitvoering in kerken door heel Nederland , toen wij PGE breed deze uitvoerden in Eindhoven en omstreken zaten de kerken vol. De boodschap op een eigentijdse manier vertolken, het trok families aan.
Hoop dat we er nog 1 kunnen uitvoeren. Het vraagt heel wat organisatie werk. En bij de vorige musical KAIN was Covid de spelbreker.

Voeg een reactie toe

Annuleer antwoord

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.