Blog

4 mei Herdenking Valkenburg

Mijn ouders, die een eeuw geleden werden geboren en niet meer in leven zijn, vroeg ik ooit hoe het had kunnen gebeuren, die oorlog, die bezetting en vervolgens het wegvoeren van Joden.. Ze bleven het antwoord schuldig, zij hadden in hun jonge jaren, (ze waren dertien en veertien toen de oorlog uitbrak) het kwaad wat in deze oorlog schuil ging, nog niet kunnen onderscheiden. En toen het kwaad over hen kwam was het zo groot, en zo onvoorstelbaar, dat ze het binnen de mogelijkheden van ons mens-zijn geen plek konden geven.
Toen ik later als theologiestudent de opkomst van het antisemitisme bestudeerde, ontdekte ik hoe diep geworteld dit gif was in onze maatschappij. Joden kregen nergens een volwaardige plek in de samenleving. Dat Joden als tweederangs burgers werden gezien, dat konden mijn ouders bevestigen. Niet dat ze het daar mee eens waren, integendeel. Maar in de publieke opinie hadden Joden een slechte naam. Een deel van de protestantse gereformeerde traditie waar ik uit voortkom ging mee met de opvattingen van de NSB, terwijl het hoogste orgaan van de gereformeerde kerken uitsprak dat een lidmaatschap van die partij niet te verenigen was met het christelijk geloof, een zelfde statement dat de katholieke bisschoppen hadden gemaakt. Die opvatting leverde verzetsstrijders op die met de dood voor ogen het onrecht te lijf gingen. Maar lang niet iedereen verzette zich.

Er is een glijdende schaal die leidt tot uitsluiting. Toen ik twee jaar geleden in Berlijn een operavoorstelling bezocht, ontdekte ik na afloop in de foyer van het theater een plaquette met daarop de namen van de Joden die al in 1933 bij het aan de macht komen van Hitler uit het operagezelschap waren ontslagen. Enkel om hun Jood zijn. Dat was zeven jaar voor de oorlog hier kwam. Zeven jaar ook waarin het gevaar van het nazisme kon worden ontkend. We zijn in staat om weg te kijken, ons gemoed te sussen en ons geweten tot zwijgen te brengen. En als er iets is dat we dienen te leren van de geschiedenis is het misschien dit: het grootste gevaar schuilt erin dat we denken te begrijpen. En dat we mee gaan in de opvatting dat het redelijk is om mensen uit te sluiten. Het grootste gevaar is dat we gaan begrijpen wat niet begrepen mag worden. De geschiedenis leert ons dat uitsluiting niet begint met geweld, maar met het verspreiden van een gedachte. Een gedachte dat de ene mens beter is dan de ander, meer recht heeft op deze wereld dan de ander, een beter bestaan verdient dan de ander. En het is verbijsterend om te zien hoe voor de oorlog er nauwelijks verzet kwam, en er ook in Nederland voornamelijk bewondering was voor het Wirtschaftswunder dat Hitler in zijn land voltrok. Het Duitse volk stond op uit zijn vernedering en we zagen niet de vernietiging, noch de vernietigingskracht die daarmee gepaard ging, totdat we er zelf mee geconfronteerd werden.

Uitsluiting begint niet met geweld, maar met een gedachte die wordt verspreid. En wordt die gedachte dominant in een samenleving, dan hebben we daar een woord voor: een frame. En dat frame, dat kan een emotie zijn, een gevoel dat nauwelijks iets te maken hoeft te hebben met de werkelijkheid. Het gevoel verdringt dan de feiten. Met een beroep op een gevoel, op ingebeelde angst, kunnen burgers tot tweederangsburgers worden verklaard. Dat is helaas van alle tijden, ook van de onze.
Wat staat ons dan te doen? Naeeda Aurangzeb, columniste van Trouw schreef zaterdag in haar column dat ‘het goede doen, begint met zichtbaar maken wat weggemoffeld wordt’. Het begint met het zichtbaar maken van de kleine uitsluiting, de kleine slechte gedachte, de kleine ontmenselijking. Zichtbaar maken wat niet onzichtbaar mag worden, daar slagen we niet altijd in. Dit is ook het moment om ons falen onder ogen te zien. In de spiegel kijken is soms een pijnlijk proces. Maar het voorkomt de veel grotere pijn van de vernietiging. En het haalt ons weg bij de afgrond die we voor elkaar kunnen aanrichten.

Tijd om te vervloeken

‘Taal zal alleen verwoesting zaaien’. Een regel uit de tweede strofe van ‘Licht dat ons aanstoot’ het populaire Paaslied van Huub Oosterhuis. Sowieso al een weerbarstig lied, het juicht nergens want Pasen is geen overwinning, ook niet van de dood. De laatste tijd is deze regel manifest geworden: taal is het dominante instrument geworden om te verwoesten, te dreigen, tweedracht te zaaien. Het griezelige is dat ook dit ook nieuwberichten aantast. We krijgen unverfroren de X berichten gepresenteerd. Er is taal die zegt dat Iran kapot moet, dat Gaza kapot moet, dat Oekraïne kapot moet. En omdat het gezegd wordt mag het worden gedaan. En het gebeurt. Het gebeurt omdat de machthebbers, de Poetins, Netanyahu’s en Trumps zelf zijn losgekomen van de taal en een scheiding hebben aangebracht tussen werkelijkheid en woorden. Dat de NAVO een defensie organisatie is en zelf geen oorlogen start, dat er een verdrag ligt dat dat regelt – taal dus – het maakt de machthebbers niet meer uit.  Ze schreeuwen, beledigen, zijn een schande voor de cultuur die zij zeggen te verdedigen. Ze schofferen de religies waar ze uit voortkomen. En verminken de beelden die deze religies dragen door ze in alle banaliteit in te zetten voor hun eigen machtswellust. De reddingsoperatie van de Amerikaanse piloot was niet de opstanding van Jezus Christus. En Israel is al lang niet meer Gods volk, zo dat het ooit al geweest is, maar een moordmachine die zich door wraak laat voeden. Het ontbreekt in deze chaos aan profeten, die de hele hypocriete macht scherp veroordelen. En de taal bij de werkelijkheid terugbrengen en houden, de doden blijven tellen, de balans op blijven maken van de kapotgeschoten steden. Om te midden van de puinhopen die andere functie van taal te ontdekken, die onder het juk van de leugen moet worden weggehaald: de taal van de droom en het visioen. Het is de taal die tussen de puinhopen met een schreeuw begint, een barenswee: Mijn God!

De werkelijkheid waarin we leven wordt door taal kapot gemaakt. Er wordt een andere werkelijkheid gecreëerd, er wordt gepoogd om ons van een nieuw narratief te voorzien. Poetin doet dat om zijn oorlog met Oekraïne te rechtvaardigen, – Oekraïne is een nazistaat’, Trump handelt vanuit een narcistisch motief: hij is het centrum van de wereld.  Daarom is alles wat hij doet geweldig en groots, hij is de grootste vredestichter die de wereld heeft voorgebracht en had hij al lang een Nobelprijs voor de Vrede moeten krijgen. We weten dat het niet waar is, maar hij gelooft het zelf. We worden geregeerd  door narcisten die zichzelf als navel van de wereld zien en niets anders vragen dan te worden aanbeden. En dat gebeurt. We praten ze naar de mond en ze trekken ons mee het graf in. Alleen Spanje durft heldere taal te spreken: Rot op met je oorlog!  Geen land dat Nethanyahu herinnert aan de Tien Geboden die zijn cultuur heeft voortgebracht. Niemand meer die in opstand komt als er ziekenhuizen worden kapotgeschoten, wijken gebombardeerd, mensen met honderdduizenden uit hun huizen worden gedreven. En daarbij treft Europa nog de meeste blaam. Wij weten op dit continent van massavernietiging. Hier waren in de wereldoorlogen de voorbeelden van de eerste industriële moorden in de geschiedenis. Hier ligt de onmetelijke pijn van de mensheid, die de afgronden van zijn bestaan heeft onderzocht.  Met alle afschuwelijke gevolgen van dien. Wat eerste onze redders waren, Amerikanen, zijn nu de aanstichters van een oorlog. En hebben wij niet de dure plicht om het regime in Israël te herinneren aan zijn ontstaansgeschiedenis? Ze spelen met de wereldvrede en dat maakt ze niet uit. Dat kan een suïcidale afloop krijgen. Het zal Trump niet uitmaken, hij is met zijn tachtig jaar bijna aan het eind. En een grootse en tragische ondergang zal hem een plek in de wereldgeschiedenis opleveren, Trump for ever. Het is te cynisch voor woorden. Maar nog cynischer is ons gebrek aan eigenwaarde, waarbij we ons de taal uit handen laten slaan en de leugens laten voortwoekeren. En niet de moed hebben om keihard nee roepen tegen de afgoden van onze tijd. Het wordt tijd om heel hard oudtestamentisch te gaan vervloeken. Uit onmacht om door te dringen tot de macht. Als ultieme krachtterm omdat het ons menens is. We zijn de wereld ten grave aan het dragen. Mijn God, dat is toch nooit de bedoeling geweest?

Van de kerk naar het kerkplein. The Passion kan de kerk haar passie teruggeven

Bijbelse verhalen die deel van onszelf worden, daar is in het theater meer plek voor dan in de kerk. Dat stelt predikant en theatermaker Ferdinand Borger. The Passion vraagt om kritische reflectie, zoals recensenten dat bij theater doen. En de kerk? Die mag zich laten raken.

De tranen van Jezus – Palmpasen

Nu het zover is gekomen dat het schreeuwen ons bestaan lijkt over te nemen. En er steeds meer oorlogen worden gevoerd. En we niet weten waar dat gaat eindigen. Nu het zover is gekomen dat we stoer en sterk moeten zijn, van ons af moeten praten, dingen moeten zeggen die er nu eindelijk eens gezegd moeten worden. Nu het zover is gekomen dat je beter maar niet te veel je aard of wezen kunt laten zien, omdat het lang niet zeker is of je veilig bent. En nu het zover is gekomen dat het vooral lijkt dat je aan de kant moet gaan staan juichen voor één of andere leider uit het narcistische spectrum, die troont op aandacht, die gevoed wordt door bijval en gejuich, die zegt een strijd te leveren op leven en dood, maar vooral zichzelf als middelpunt van de wereld te zien. Nu dat allemaal gebeurt en deze leiders ons wegvoeren van onszelf, ons willen als klapvee en ondertussen pretenderen vooral voor ons hun leven van macht en machtswellust te leiden, Nu dat allemaal gebeurt is het goed om af te dwalen naar dat kleine moment in de geschiedenis zo’n 2000 jaar geleden in de uithoek van een eens machtig rijk, waar niet een heel volk stond te juichen bij de binnenkomst van hun profeet, maar slechts een kleine groep mensen die met hem meetrokken tot aan wat voor hen het centrum van de macht was. Het verhaal is zo onooglijk klein, zo in de marge van onze geschiedenis, dat het verdwenen zou zijn als mensen tot op de dag van vandaag het niet hadden herhaald. Het zou wellicht onze journaals niet hebben gehaald, voorbijgegaan aan onze nieuwsrubrieken. Want wat was het nu eigenlijk, de intocht van deze profeet, hier op weg naar het centrum van de politieke en geestelijke macht. Wat zou hij kunnen aanrichten met zijn boodschap van heling en heil, met zijn kracht om mensen overeind te zetten, de geestelijkheid uit te dagen met de scherpte van zijn tong, met zijn verlangen naar waarheid en recht. Deze stad is er één teveel. Te stoer en te sterk, bewapend door een bezetter, een bastion van geestelijke weerbaarheid, let wel; van de geestelijken die ook hun machtsposities hadden ingenomen en deze wisten te behouden en beschermen.

En toch, ik zou je willen meenemen naar deze plek. Ik zou één van de omstanders willen zijn, één van zijn volgelingen die met een mengeling van hoop en wanhoop hem de stad in wilden helpen. Een van die mensen langs de kant die, als je het hen op de man af zou vragen, wat hen nu eigenlijk in hem aantrok, daar geen woorden voor zouden kunnen vinden, zoals je voor de liefde uiteindelijk ook soms maar stamelend de woorden vindt, maar het eigenlijke van de aantrekkingskracht, van de wil om bij een ander te zijn, niet kunt benoemen. Ik zou één van de omstanders willen zijn, die zijn kleren op de grond zou uitspreiden, omdat iedereen dat spontaan doet, in een overweldigende roes van aanbidding. En zich daarbij niet afvragend of dit enig nut zou hebben. Want daar zou ik willen komen, achter de vragen van nut en doelmatigheid, de eeuwige vragen of je handelen zin heeft of er toe doet, ik zou daar achter willen geraken, omdat er achter het nut, achter de zin, misschien niets anders ligt dan de vreugde van het moment. En dan meegenomen worden in juichen en zingen. Zoiets zou ik willen, omdat ik één keer een moment van extase in mijn leven heb gekend dat hier zo goed van pas zou komen. Je overgeven aan het grote geluk. En dan niet om de overgave op zich, maar omdat hier iets gebeurt dat onderscheidend is en uniek. Want ergens, diep van binnen weet je dat, hier vindt iets plaats dat zijn weerga in de geschiedenis niet kent, al heb je er nog geen benul van wat dat gaat brengen. Dus sta je daar te juichen, kleren op de grond te gooien. Maak een nieuw pad voor hem! En ondertussen vraag je je af of die ezel wel zo’n goed idee is. Was het niet beter dat hij op een paard de stad had genaderd? Is het niet mooier een vorst boven het volk uit te zien stijgen? Hem iets van macht te geven, van overzicht ook. Een vorst die boven de mensen staat, die van afstand de vijand ziet naderen, die met één armgebaar het volk de richting wijst, die kant op! Het is een eeuwig en onuitroeibaar verlangen. En terwijl je die vraag stelt hoor je de discussie om je heen ontstaan, dat het juist kenmerkend voor deze Jezus is dat hij niet hoog te paard zich verheft, maar daarentegen de ezel als eenvoudig lastdier heeft uitgekozen, omdat het ware koningschap zich hult in nederigheid en toe-wending naar de mensen toe. En dat daar geen paard bij past, geen machtsvertoon. En dan zou je gezegd hebben dat je dat wel begrijpt, maar dat het toch jammer is. Omdat het fijn is naar iemand op te kijken die sterker is dan jijzelf, omdat je je daar geborgen bij weet. Maar dat laatste zou je hebben gedacht en niet hebben gezegd. Want waarom zou je toegeven dat je iemand zoekt, die er voor jou is, dat je naar iemand verlangt om tegen aan te leunen, iemand die voor jou leugen en waarheid weet te onderscheiden.

En dan zou je hem de stad hebben zien ingaan. En je zou hebben gedacht dat het goed is zo, dat hij nu is waar hij moest zijn. Hij heeft zijn doel bereikt nu, jouw taak zit erop. En je zou net als alle anderen de kleren van de grond rapen, de weg weer opruimen. En dan, dan zou de menigte weer uiteenvallen en oplossen. En je zou huiswaarts keren.
En ik weet niet hoeveel later, maar in ieder geval: later zou je het bericht horen dat Jezus na de intocht gehuild had over Jeruzalem. Er hadden tranen gevloeid bij de aanblik van de stad. Er hadden verwijten geklonken en zorgen. (…) En toen je het bericht hoorde wist je niet zo goed wat je met die tranen moest. Het paste toch niet bij de leider die je voor ogen had. En tegelijkertijd ging er ook het verhaal rond dat hij de handelaren uit de tempel had verdreven. En als je eerlijk moest zijn, leek je dat beter; actie voeren, een daad stellen. Met de tranen kon je niet zoveel. Wat heb je aan tranen? Is het niets anders dan een moment van zwakte? Maar nog veel later toen ze hem gevangen namen, veroordeelden en uiteindelijk aan een kruis nagelden, drong er iets door van de weerbaarheid van de tranen, van de compassie voor zijn volk, voor zijn liefde tot het einde toe, voor het bidden voor zijn vijanden. In de tranen werd iets zichtbaar van de mens voor deze wereld, die weigert zich te verharden, die het zwaard niet wil opnemen. In de tranen werd de gebrokenheid zichtbaar. En in de gebrokenheid de menselijkheid. Want een mens kan kapot.

En waarom ik je mee wil nemen naar dit verhaal, is omdat ik je hier naar toe wil brengen: naar deze mens die kapot gaat om wat hij ziet. En ik wil je het ongemak laten voelen van de tranen die hier vallen. Eerlijk gezegd: omdat het mijn eigen ongemak is. In het huilen van Jezus komt een diepe liefde aan het licht voor de mensen van zijn tijd, een compassie die we broodnodig hebben, waar we naar hunkeren. Tenminste: dat hoop ik. Daarom wil je meenemen naar dit moment om weg te komen uit het cynisme en de verharding, weg bij alle cynische analyses over oorlogen en het plat gooien van steden. Weg bij de mensen die de doden niet meer tellen en al de kapotgeschoten levens beschouwen als de offers die een oorlog nu eenmaal vraagt. En helemaal weg bij de geloofsgenoten die in dit alles de hand van God zien. Ik wil het niet meer horen. Het zijn de tranen van Jezus over Jeruzalem die ons radicaal bepalen bij één van de meest kenmerkende aspecten van ons mens-zijn: dat we compassie kunnen voelen, medelijden, liefde zoals je wilt voor de mens naast ons, tegenover ons. En dat die mens ons tot tranen kan brengen. Het is niet stoer en het is niet chique, het is ook niet mannelijk in een wereld van oprukkende mannelijkheid en dikdoenerij, deze tranen. Maar tranen zijn diep menselijk. Waarom dan ons mens-zijn wantrouwen of verachten?

Ik zou je mee willen nemen naar het ongemak van de tranen. Omdat alleen dan onze verharding en cynisme opengebroken kan worden. En misschien zouden we dan ontdekken dat we in onze tijd in grote verwarring leven. En misschien zouden we dan, door het blootleggen van de aard van de tranen, er achter komen dat we best wel veel huilen. Maar dat ons huilen meestal ingegeven is door rouw, door het afscheid moeten nemen van hen die ons lief zijn en dierbaar. Van hen die we niet willen missen. Of we rouwen om wat voorbij is wat niet meer terugkomt. Zoals we in de kerk ook veel rouwen, veel terugkijken. Waarbij we het verleden niet zelden idealiseren. Toen zaten de kerken nog vol! Ik moet je zeggen: dat rouwen is de valkuil van onze tijd. Want het brengt ons samen in ons verlies, het verenigt ons, maar het richt de blik enkel achterwaarts, naar het verleden. Maar Jezus huilt hier niet om het verlies. Hij huilt om wat er niet meer gaat komen. Hij huilt voorwaarts. Het is het huilen, zoals je om een kind kunt huilen dat vroeg sterft. Dat zijn andere tranen dan bij iemand die oud is en der dagen zat. Jezus’ tranen vloeien om wat het niet gaat worden, om wat niet meer gaat gebeuren, om een toekomst die lijkt afgesloten. Ik moet je zeggen dat als Jezus hier zou zijn nu, onder ons. Dat hij zou huilen om onze verharding, ons cynisme, ons gevoelloos tellen van de doden. Op internet is een mooi video te vinden van rapper Brainpower, die een lied van Herman van Veen vertolkt. Wie heeft de zon uit je gezicht gehaald? Wie heeft het licht in jouw gedoofd? Wie is er zo aan je voorbijgegaan? Wie joeg de dromen uit je hoofd? Misschien zou Jezus ons met die woorden toespreken.

En dan, dan zou ik je weg willen halen bij de tranen en even terugnemen naar dat moment in de tijd dat hieraan vooraf ging, de malle en vrolijke optocht rond die man op de ezel. En bij het juichen. Gezegend hij die komt in de naam van de Heer. Want door alle tranen heen, moeten we weer terug naar dat moment, al is het maar voor even. In de vreugde en de lach opent zich de toekomst, zoals die zich ook opent op een bruiloftsfeest. Het is niet voor niets dat de bijbel over bruid en bruiloft spreekt wanneer er over toekomst gesproken wordt. Ik zou je opnieuw willen meenemen naar die optocht, daar buiten de poort, daar op de plek waar het feest nog moet beginnen. Het zijn niet alleen de tranen die ons cynisme kunnen verjagen. Ook tegen de lach, ook tegen de vreugde is geen enkel cynisme bestand.

We moeten het maar oefenen. Op deze merkwaardige dag, nu blijdschap en verdriet zich vermengen. Bij gebrek aan ezel verbeelden we hem. En bij gebrek aan Jezus hebben we zijn woorden, delen we zijn leven, delen we zijn weg. En misschien vallen er dan tranen. En dan nu van blijdschap. Daar ligt onze weg. Want wie zou er nog horen van een onooglijk klein verhaal aan de rand van onze geschiedenis als niet een paar willekeurige mensen die op zondagochtend bij elkaar komen besluiten om tegen alles in, tegen al het nieuws, tegen een cynische tijdgeest hardnekkig te blijven oefenen in juichen en lachen. En niet bang te zijn voor de tranen?

Overweging gehouden in de St. Jan, Maastricht 29 maart 2026

Brainpower – Wie Heeft ft. Tommie Christiaan (Lyric Video)

Geweld – een gedachte

Bij de oorlog in het Midden-Oosten, bij het zien van verschrikkelijk onrecht wordt er te veel gekeken naar het motief van de dader, alsof dat het aangedane leed, dood en verderf zou kunnen rechtvaardigen. Een gedachte:

Dertig jaar geleden werd ik, terwijl ik op de fiets naar een vergadering voor mijn werk reed, klemgereden door een achterop komende bromfietser. Hij schreeuwde hard en er volgde een vuistslag tegen mijn hoofd. Een tweede vuistslag dreigde, maar de man bond in en reed weg. Twee dagen later werd ik aan een gebroken jukbeen geopereerd. Ik had het overleefd, maar de tweede klap had fataal kunnen aflopen. Waar deze slag vandaan kwam? Geen idee. Had ik het uitgelokt? Ik zou niet weten hoe. En stel dat er wel een reden was gevonden voor de klap, een ongelukkige jeugd, een gefrustreerd mens die niet werd gehoord of gezien, te veel alcohol of drugs, het had niets uitgemaakt. Het enige wat voor mij telde was deze bijna dood ervaring. Het eventuele motief van de dader maakte het resultaat niets anders: dood is dood en dat is nogal definitief. De slag kwam dus uit het absurde niets. Die absurditeit houd ik graag overeind, Waarom zou ik willen begrijpen? Ik wilde geen slachtofferrol en ook geen legitimiteit vinden voor het geweld. Gij zult niet doden, was het enige dat telde en nog steeds telt. Blijf met je vuisten weg van mijn lijf.

Vier weken geleden bezocht ik een presentatie van de Tent of Nations in Amsterdam. Daoud Nassar, boer en eigenaar van een stuk grond bij Bethlehem, dat al sinds 1916 in bezit is van zijn familie, wordt al tientallen jaren in zijn bestaan bedreigd. Zijn leven op de Westoever bestaat uit uitsluiting, onthouding van water en elektriciteit en het weigeren van bouwvergunningen. Inmiddels leeft hij omringd door kolonisten, zijn er gescheiden wegen voor Joods en Palestijnse bewoners, wegblokkades, treiterijen en een voortdurende gang naar de rechtbank. Daoud weigert bij dit alles slachtoffer te zijn. Ook weigert hij te haten. Ten diepste weerstaat hij daarmee de eis om een tegennatuurlijke relatie aan te gaan met zijn bedreigers. Al het geweld, op grote of kleine schaal, wordt gevoed doordat de dader een slachtoffer eist: het geeft hem een perverse energie om te doden. Het grootste verzet tegen dit geweld ligt in de weigering van het slachtofferschap. Daarmee wordt met een grens gespeeld: het ultieme antwoord van de dader op dit verzet is mogelijk uitroeiing. Nassar weet dat. Zijn boerderij is inmiddels een plek waar veel buitenlandse gasten meewerken en zo een menselijk schild vormen. Met hun aanwezigheid wijzen zij de kolonisten een grens.

Met zijn houding creëert Nassar een ruimte die even moedig is als kwetsbaar, hij leeft met de wetenschap van een mogelijke verdrijving en daarmee ook in het voorportaal van de dood. Voor mensen die niet in die situatie verkeren is het nauwelijks voor te stellen daarin te kunnen verkeren. Gelukkig heeft hij medestanders, ook joodse, die hem steunen in zijn strijd tegen de vernietiging.

Ondertussen zijn we in een nieuwe oorlog in het Midden-Oosten beland. Israël wil deze oorlog, Amerika ook. Dus vallen er bommen op Zuid-Libanon, Iran, Teheran en Beiroet. Met de totale vernietiging van Gaza voor ogen moeten we het ergste vrezen. Het Westen protesteert nauwelijks, want het Westen begrijpt Israël.  Niet als dader, maar als slachtoffer van onze westerse geschiedenis: het mag zich eindeloos wreken. Nu de bommen eenmaal vallen helpen we maar een handje: we sturen een fregat. Je zou Nethanyahu toewensen naar de Westoever af te reizen, naar de omgeving van Bethlehem. En te laten inzien dat je  slachtofferschap kunt weigeren. Daar gaat een enorme kracht van uit. En het schept ruimte. Toegegeven: het is veel gevraagd van een land dat oorlog en oorlogsindustrie voortbrengt en op wapens vertrouwt.  Hoe kan in een dergelijk land een man wennen aan de status van ongewapende naaktheid? En hoe kan diezelfde man worden teruggebracht bij de kracht van zijn kwetsbaarheid?

Verlies

Soms verschijnen er boeken waar je zonder het te weten jarenlang op hebt gewacht. Momenteel lees ik zo’n boek: Verlies, van de Duitse socioloog Andreas Reckwitz. Het is een doorwrochte sociologische studie over het gegeven van ‘verlies.’. Reckwitz stelt dat sinds de moderniteit, globaal de periode van de laatste twee eeuwen, verlies op de koop toe wordt genomen. Geloof in voortuitgang, verandering, vernieuwing, modernisering – het kent verschillende namen – brengt iets nieuws voort maar draagt ook bij aan verlies. We bevinden ons in een proces van voortdurende verandering. Om veel van wat verdwijnt rouwen we niet, we hakken geen hout meer, slepen niet meer met kolen en rijden niet meer met paard en wagen. Niet alles wat verdwijnt ervaren we dus als verlies. Toch voert Reckwitz een pleidooi om stil te staan bij verlies, want de rechts radicale politiek heeft verlies hoog op de agenda gezet: verlies van traditionele waarden, feesten, omgangsvormen, verlies van de ‘joods-christelijke’ cultuur, het vormt de brandstof voor een destructieve woede die deze stroming kenmerkt. De linkerkant van het politieke spectrum heeft ervaringen van verlies voornamelijk gerelativeerd: de leefomstandigheden van de arbeider gingen erop vooruit en met liefde werd er afscheid genomen van een vaak onleefbare wereld. Verandering was per definitie: verbetering.

Niet alles wat verdwijnt is dus verlies. Wil er sprake zijn van verlies dan moet er een emotionele band bestaan met dat wat er verloren gaat. We kunnen dat als rouw ervaren, het is de pijn die we voelen bij het verdwijnen van wat ons dierbaar is. Reckwitz stelt nu dat we in onze samenleving aan die rouw geen plaats geven. De ontwikkelingen en moderniseringen volgen elkaar dermate snel op dat we tussen de generaties nauwelijks nog kunnen uitwisselen wat we missen. Iets daarvan is mij de laatste jaren duidelijk geworden bij kerkelijke uitvaarten. In de regel klinken daar liederen, taal en muziek die voor de oudere generatie de grond en hartslag hebben gevormd voor hun geloof, maar door de jongere generatie niet meer wordt begrepen. De taal, het ritueel is belangrijk geweest voor (o)pa of (o)ma, maar heeft voor hen geen zeggingskracht meer. De rites worden nog welwillend ondergaan als een kort verblijf in een voor hen onbekende wereld, maar verder is het een vreemd, leeg huis.

Ons vooruitgangsgeloof brengt derhalve breuken met zich mee. We nemen radicaal afscheid van een wereld die ons vertrouwd en dierbaar is en blijken niet meer in staat om te verwoorden wat we daarin verliezen. Simpelweg omdat daarvoor ruimte noch tijd bestaat. In die zin treft ons het lot wat veel migranten kennen. In hun nieuwe land, waar ze hun kinderen opvoeden in een andere taal en cultuur bestaat het land van herkomst niet meer. En natuurlijk kunnen taal en gebruiken nog een tijdje  voortleven, maar onherroepelijk worden ze ingewisseld voor het nieuwe land. Wat rest is het verlangen van de oudere generatie naar dat wat is voorbijgegaan.
Geen woorden kunnen vinden voor onze verlieservaringen kunnen ons hevig doen terugverlangen naar een voorbije wereld die inzichtelijk en begrijpelijk was. Het is de valkuil voor kerk en christendom deze wereld opnieuw te willen oprichten. De ervaringen van verlies vormen dan de aanleiding om ons op te sluiten in onszelf, te behouden wat we hebben en ons vooral onbegrepen te voelen door de ons omringende wereld. Verlies zet dan een hek om ons onvermogen en voor de kerk rest er enkel nog iets van folklore: Mooi en leuk om nog eens naar te kijken, maar verder niet meer van waarde.

Tijd voor een radicaal ander inzicht. Verlies is niet de aanleiding om het verleden te koesteren, maar vormt juist het hart van het Christendom. We komen samen rondom een Mens die verliest, die het niet redt in deze wereld, die preekt, geneest, bemoedigt, rondtrekt en aan de mensen kapot gaat. De kern van het Christendom is in de basis dit verlies. Het is de breuk in deze wereld, de afgrond, en misschien wel de wereld die we niet willen zien. Maar het is juist in dit verlies dat er iets anders zichtbaar wordt: er komt een gemeenschap aan het licht voor wie het brood werd gebroken en de wijn werd gedeeld: tekenen van het aanstaande verlies en de aanstaande dood. Het radicale antwoord op dit verlies wordt gegeven aan een gemeenschap die ontvangt. En die in het aanvaarden van die gift pas daadwerkelijk gemeenschap wordt. Met alles wat zij in zich heeft, aan gaven, Geestkracht en talenten. En natuurlijk rouwt die gemeente om de dood, maar tegelijkertijd krijgt zij het leven in handen. In het verlies ligt de kiemkracht van het nieuwe bestaan, in het breken en delen wordt dit bestaan onthuld.

Daarin ligt de toekomst van de kerk besloten. Niet in wat bewaard dient blijven, maar in dat wat in leven wordt geroepen. Wat dat kan zijn? Van alles. We roepen een nog niet bestaande wereld op. We spelen een nog nooit gespeeld spel. We vormen een koor dat nog nooit heeft gezongen. We leren opnieuw woorden van hoop spreken. We getuigen in een wereld zonder moed. We delen het eten met elkaar. We zetten wijd onze deuren open. We laten iedereen zonder voorwaarden binnen. Welkom hier. Hier krijg je deel aan het verlies, hier gaat een wereld verloren, maar hier ben jij deel van de toekomst. Ik? Ja, jij!

Met verzoenende taal over Gaza bereiken kerken niets

Pinksteren

Pinksteren begon voor mij dit jaar al vroeg. Op de zaterdagmorgen voor Pasen. Dat kwam namelijk zo. Mijn preek voor Pasen wilde maar niet landen. Voor een leeg computerscherm had ik een vaag idee waar ik naar toe wilde, maar de weg ernaar toe was mij volstrekt onduidelijk. Ik had wel een thema: het begin van de kerk ontspringt in de tuin van de Opstanding. Ik vond dat mooi bedacht. En verder zou ik iets doen met Jezus en Maria van Magdala. Maar wat? Ik had geen idee. Ik besloot om eerst boodschappen te gaan doen. Tien minuten later stond ik bij de bakker. Het was druk en ik wachtte op mijn beurt. Een vrouw kwam de bakkerij binnen. Ze keek mij aan en begon in het Frans tegen mij te praten. Ze was voor de kerk langsgekomen en het was er nog rustig. Morgen wordt het drukker zei ik, ik ben nog met de preek bezig. Ik vroeg mij af wie de vrouw was. Ze leek mij te kennen maar ik kende haar niet. En hoe wist ze dat ik Frans sprak? Ze vertelde dat ze met haar broze moeder van 93 naar Parijs was geweest en dat het nog was gelukt allemaal. Ik zei dat dat mooi was, stond ondertussen bij de toonbank en bestelde mijn brood in het Frans. Het werd niet begrepen. Verwarrend he, die Franse taal, zei de vrouw nu in het Nederlands. Ja, zei ik, zeer verwarrend. Ondertussen groeide mijn onrust. Wie was zij? Een gemeentelid dat ik niet herkende – slechte beurt Borger, ging het door mij heen – of toch een surreële engelachtige ontmoeting die mij twee keer eerder is overkomen. Was zij misschien de derde in de rij? En waarom dan hier, op zaterdagmorgen bij de bakker? De verwarring was compleet nu. Ik nodigde de vrouw uit om naar de kerk te komen. We zouden weer eens moeten gaan, zei ze. Joyeux Paques!

Ik liet de rest van de boodschappen voor wat ze was en keerde naar huis terug. Dit gebeurde er dus op Paasmorgen, dacht ik. Je wordt herkend door iemand die je niet kent. Zo moet het tussen Jezus en Maria zijn gegaan toen Hij haar aansprak. Natuurlijk kon zij niet anders denken dat het de tuinman was. Het is toch onmogelijk om te geloven dat iemand uit de dood terugkeert? Ik kreeg een idee. Morgen wordt het verhaal bij de bakker het begin van mijn preek. Maar wat ik ook probeerde, ik kreeg het ’s middags niet op papier. Ook ’s avond lukte het niet. En wijn mocht ook niet baten. De volgende ochtend schreef ik vijf punten op een A4tje. Bij de preek aangekomen biechtte ik het op: Ik heb geen preek, ik heb een verhaal. Dat komt omdat ik gisteren bij de bakker ben geweest. En daarna is het niet meer gelukt. Ik ga dit stand-uppen. Ik weet niet of ik het einde haal. Ik ga mijn best doen.

Ik begon met de vrouw bij de bakker. En van Jezus die Maria roept, terwijl ze hem niet herkent. En dat Pasen gaat over twee vragen: hoe nemen wij waar? En hoe worden we geroepen? En dat we meestal vastzitten in die eerste vraag, omdat we de hele dag online aanstaan en denken daarbij alles te weten komen over onszelf. En dat we verslaafd zijn geraakt aan het meten=weten principe. We begrijpen onszelf vooral in prognoses met opgaande en neergaande lijnen. In die voorspellingen zijn we gaan geloven, ook in de kerk. Ik denk dat het om wat anders gaat: Pasen roept ons weg bij onszelf. Je wordt dieper gekend dan je jezelf kent. Verberg je niet, schuil niet in wat je niet moet zijn. Ik vertelde van een organist die op grote orgels in volle orthodoxe kerken speelt, homo is, maar dat niet mag zijn van zichzelf. Ik wil een keer naar hem toe. Psalmen zingen op hele noten. Mijn guilty pleasure. Maar nu is hij opgepakt op verdenking van een zedenmisdrijf. En ik vertelde dat het leven zo niet moet zijn. En dat juist op deze plek, in de tuin van de Opstanding een mens geroepen wordt mens te zijn. Jan te zijn, Marian te zijn, Ferdinand, André of Ada. Hier begint het. Met jou, met mij. Ik scheerde langs de punten van mijn vertelling. En tot slot vertelde ik van mijn bezoek aan de slager ’s middags, waar ik aardappelsalade wilde, terwijl ik eiersalade aanwees. Wat wil je nu? riep de slagersvrouw, terwijl ze de handen in haar zij zette. Ik vertelde haar van de bakker ’s morgens, van de verwarring die mij de hele dag al parten speelde. Er schiet je wel weer te binnen wie die vrouw was, zei ze. Ik weet niet of dat zo is, zei ik. Ik denk eigenlijk dat het Pasen in mij moet worden. En in jou. En dat gaat door onze verwarring heen. En de kunst is om dat maar te laten gebeuren. Toen was ik uitverteld. Er ging een applaus op in de kerk. Mijn stand up was ten einde. We waren koorddansers in het Paasverhaal geworden, in deze tuin van de Opstanding. Daarna zongen we het dak van de kerk. Over steppes die gaan bloeien. En doden die leven. En dat we zullen opstaan. En meer van die dingen die je alleen maar kunt zingen. De vrouw werd niet meer gezien.

Dwaze rook

Terwijl de rook is neergedaald – tot ieders verrassing kringelde ze prematuur boven het St.Pietersplein omhoog, ebt er langzamerhand iets in mij weg. De laatste dagen vroeg het om nader onderzoek en het het laat zich nu het beste als bewondering omschrijven. Ik wil niet dat het weggaat. Ik wil het anders dan de rook vasthouden. Ik wil het niet aan de vluchtigheid prijsgeven. Want ik voelde iets van vreugde, van hoop.  Vandaar deze tekst.

Ik ben een protestant op afstand, ver van Rome, ver ook van de katholieke traditie. Het zegt me niet zoveel dat Franciscus met zijn werkschoenen in de kist lag, in plaats van de rode Prada’s. En het is mij om het even, dat Leo XIV wel in het liturgisch rood ging en zijn voorganger niet. Alle analyses en voorspellingen, het enthousiaste getuigenis van Andrea Vreede bij de witte rook, ik vond ze mooi, maar niet noodzakelijk. Maar nu er een man begraven is en een nieuwe man gekozen, ligt er plotseling een spoor van bewondering in deze ziel, waardoor deze zich even plotseling verzet tegen de cynische stemmen dat ook deze pas gekozen mens, onmachtig en zonder leger, geen wereldvrede brengt en geen vrouwen of getrouwde priesters op de altaren zal laten plaatsnemen. Mijn bewondering zit in de dwaasheid van het hele gebeuren, de dakhazen die een pijp op de Sixtijnse kapel plaatsten, de meute kardinalen die zich laat opsluiten, de mensenmassa die zich vrijwillig bijeen laat drijven om niets van uitvaart en uitverkiezing te missen. Het tart allemaal de wetten van transparantie en efficiëntie en het toont zich als vanzelfsprekend. Het juicht en doet, het verlangt en hoopt. Het wacht. Ik word daar blij van.

Is het de macht van het getal, is het de schaal van de wereldkerk of zijn het de talloze camera’s die dit gebeuren registreren, waardoor het hele spektakel zich voorbij de verontschuldiging voltrekt? Het presenteert zich met een grote, bijna routinematige vanzelfsprekendheid alsof het jaarlijks plaatsvindt. Daarmee staat het in schril contrast tot het keurslijf van de verontschuldiging waarin het laatste restje Europees christendom zich nog beweegt. De toon waarmee getuigt wordt dat je als homo best christen kunt zijn en zelfs predikant, de bijbel een boek is dat weliswaar waarheid kent, maar niet waar hoeft te zijn gebeurd en dat gemeenschapsvorming – wat de kerk nu eenmaal is – de ontwikkeling van je eigenste individuele zelf echt niet in de weg hoeft te staan. Het wordt allemaal gezegd om niet tegen de haren van de moderniteit in te strijken. De westerse kerk, ik maak het dagelijks mee, verontschuldigt zich voor haar bestaan, voor haar idiote vorm, voor haar niet efficiënte manier van samenkomen en communiceren. Sorry, maar we vallen best mee!  Maar dat doen we niet. De kerk is een merkwaardig, onmogelijk gegeven, een dwaze opgave iets van deze wereld te maken, niet vast te blijven zitten in patronen van schuld en haat, wildvreemde mensen je broeder of zuster noemen als ware ze familie én geloven dat er ooit één mens uit de dood is opgestaan. Begrijp me goed: ik zie ook wel in dat een massa mensen elke kritische vraag tot zwijgen kan brengen en een massale schreeuw de heilzame kritische kant in een mens kan laten uitdoven. Daarvan kennen we inmiddels talloze voorbeelden. Het is dus oppassen geblazen, want we spelen met vuur. Maar in het samenspel van de rituelen zit een speelse dwaasheid die de dwaasheid van het Evangelie nadert. Ten diepste spelen we een spel. En daarin zit een bevrijdende kracht.

Terwijl ik dit schrijf verblijf ik in Cluny in een hotel dat gebouwd is op de muren van de grootste kerk die Europa ooit heeft gekend. Door de godsdienstoorlogen kwam het gebouw in verval, de Franse Revolutie verleende een genadeslag, maar de echte ontmanteling kwam pas toen in de negentiende eeuw de stenen werden verkocht voor de bouw van huizen elders. Godsdiensten kunnen, als elke ideologie, verschrikkelijk ontsporen. Maar juist daarom, als tegenwicht, moeten we de spelende mens blijven zoeken. De mens, die door de vragen van de moderniteit heen, juicht, lacht, helpt en ziet dat de wereld nog niet af is.

Morele herbewapening? Liever niet

Collega-theologen bepleitten onlangs in een opinie-artikel in het NRC om de vastentijd te gebruiken voor ‘morele herbewapening’. Alvorens mensen opnieuw naar de oorlog te sturen, vrijwillig of dienstplichtig, dienen we ons te overtuigen voor welke waarden we hen uiteindelijk naar het front sturen. De tijd voor Pasen kan daarom worden gebruikt voor een morele herbewapening en de Bijbel kan naast de literatuur worden gebruikt om te komen tot de keuze van de waarden die ons leven constitueren. Ik heb daarover mijn twijfels. De bijbel is geen keuzehulpboek, maar een boek dat vanaf het begin worstelt met het leven, met de liefde, met het recht en met de eindigheid. Niet de moraal staat daarbij centraal, maar onze existentie die vanaf het begin wordt bedreigd. In plaats van de bijbel te hanteren als gids hoe te leven, doet de Bijbel iets anders: we worden door het boek in dit bestaan geworpen. Willen we op het spoor komen van onze waarden, dan is het zaak om de worsteling met dit leven aan te gaan en in het bijzonder: oog te krijgen voor het leven van de slachtoffers.

De Franse filosoof Ricoeur stelde ooit dat onze geschiedenis begint met een moord, die van Kaïn op Abel. Om de mensheid niet onmiddellijk in een wraakval te laten eindigen krijgt de moordenaar een teken mee ter bescherming. Niemand zal de moord op Abel mogen wreken. Het is vanaf dat moment dat het kwaad een plek in de mensheid heeft veroverd en ons niet meer heeft verlaten. Veelkoppig komt het terug in de gestalte van ruzies, oorlogen en steeds grotere schalen van vernietiging. Tegenover dat kwaad ontwikkelt zich een verlangen naar vrede, ruimte en rust, maar die zijn vaak van korte duur. Talloos zijn de disputen, de broedertwisten, de strijd tussen geestelijke en wereldlijke machten, profeten en koningen. In al die chaos ontwikkelt er zich langzamerhand iets van orde, van regels en wetgeving, die het leven reguleren en in beperkte mate ruimte en vrijheid waarborgen. De ontwikkeling van die regels is niet los te zien van de strijd die eraan voorafgaat. Zo ontstaan de Tien Geboden in de geschiedenis van een groep mensen die onder leiding van Mozes de benen neemt uit Egypte waar ze worden onderdrukt. Zodra er in de woestijn een gebrek komt aan water, voedsel en toekomstperspectief verandert de euforie van de herwonnen vrijheid al snel in heimwee naar het leven dat is achtergelaten. Het leidt tot een crisis. Waren ze niet beter af bij de vleespotten van Egypte? Hoe het volk te voeden? Op welke wijze de moraal hoog te houden? Hoe kan de hygiëne worden gehandhaafd? De ethiek die in de geboden wordt aangereikt is het antwoord op de existentiële dreiging van chaos en dood.

In het verhaal van de verzoeking van Jezus in de woestijn is de crisis en chaos van het volk in één persoon teruggebracht. Jezus wordt verleid door de Satan die hem alle macht ter wereld aanbiedt in ruil voor een simpele knieval. Kniel! En alle koninkrijken van deze wereld zullen voor jou zijn! In plaats van voor de Satan te buigen en de verleidelijke orde te omarmen, wijst hij deze af. Voor hem geen wereldheerschappij, maar de concrete levensverhalen van mensen met hun wanorde, hun verhalen van hoop en onderdrukking, hun verlangen naar genezing en rechtvaardigheid. De keuze die Jezus maakt is niet een keuze voor bepaalde waarden, maar de keuze voor het leven zelf. De enige oplossing voor hem om uit deze existentiële crisis weg te komen is, is de crisis aan te gaan. In de bedreiging van de vele levens, door ziekte, onderdrukking of geweld, vindt hij zijn weg om de morele kaders van zijn tijd te omarmen, bekritiseren dan wel te veranderen. In die zin ligt er een parallel in het leven van het volk in zijn geheel als dat van Jezus als individu. De waarden en normen die in beide situaties ontspringen zijn onlosmakelijk verbonden met het geleefde leven in al zijn schakeringen. In de bedreigingen ervan ligt de kiemkracht voor nieuwe morele kaders. Waarden zijn dus niet los verkrijgbaar. Ze kennen een noodzakelijke oorzaak. Wanneer je de regels niet meer fundeert vanuit hun ontstaan verliezen ze hun betekenis. En waar de ethiek van zijn ontstaansgeschiedenis wordt gescheiden, ontstaat moralisme. Uiteindelijk zal de wil tot naleving van de regels verslappen.

De vrijheid die we in Europa nu al tachtig jaar genieten is onlosmakelijk verbonden met de oorlog die eraan voorafging. De wereldorde die ontstond was een antwoord op de onvoorstelbare vernietiging, de ontwikkeling van de mensenrechten een poging om de humaniteit te waarborgen. Wat de vrijheid voedde waren de verhalen van de verschrikkingen, van alle grenzen van humaniteit die we blijkbaar kunnen overtreden en die tot dusver zijn gelijke niet had gekend. Vanaf de jaren zestig – alsof we toen pas de verschrikkingen onder ogen konden zien – legitimeerden ze onze wil tot vrijheid. Dit nooit weer! Maar met het uitsterven van de generatie die de oorlog aan den lijve heeft meegemaakt verstomt langzaam hun stem. Vrijheid is vanzelfsprekend geworden en wordt nu vooral begrepen als de vrijheid om te kiezen, geslacht, gender, opleiding, beroep. We zijn vrijheid met keuzevrijheid gaan verwarren. We omarmen een wereld aan mogelijkheden die ten dienste staat van de ultieme zelfexpressie, ten dienste van onszelf. Hoe die vrijheid moet worden beschermd? We zijn er nog niet uit. Straatinterviews geven soms enig inzicht. Het leger in? Dat is niet zo mijn ding, ik kom niet zo tot mijn recht in een oorlog…..

Door deze bovenmatige gerichtheid op het zelf, zijn we in het Westen momenteel nauwelijks in staat te reageren op de autocratische leiders van onze tijd. Nu met het aantreden van Trump de aanval ook nog eens van binnenuit komt is de verwarring nog groter. Het zwijgen t.a.v. de oorlogshandelingen van Israël in Gaza en de Westelijke Jordaanoever na de misselijkmakende terreuraanval van Hamas is een veeg teken. Dat een land zichzelf verdedigt is geoorloofd, maar dat een westers land al anderhalf jaar zich laat aanjagen door de motor van de wraak is ongekend. In het zwijgen van het Westen daarover wordt het handvest van de Rechten van de Mens ondermijnt. We nemen onszelf niet meer serieus. Wat dan wel? Het wordt zaak om een antwoord te geven op de overrompeling die momenteel plaatsvindt, de moedwillig gestichte verwarring in de ‘perfect storm’ die woedt. We blijken geen verweer, geen antwoord te hebben, noch op de terreur van Hamas, noch op de wraak van Netanyahu. Misschien lagen we nog wakker van het eerste kapotgeschoten ziekenhuis in Gaza. Maar nu de hele strook grotendeels is weggebombardeerd zijn we het spoor bijster. En horen we nagenoeg niets meer. De beelden maken ons murw en moedeloos of jagen ons het schaamrood naar de kaken.

Twee weken geleden ontvingen wij in de Agnus Deï-kerk in Waalre twee Syrische vluchtelingen. De één cellist, de ander violist. Twee mannen van 22 en 24 die elkaar na een afzonderlijk vluchtverhaal in Nederland weer zijn tegen gekomen. Beiden studenten van het conservatorium in Damascus, waar ze tussen de bombardementen hun opleiding volgden. En nu hier met een groot verlangen: samen musiceren. Ze speelden de sterren van de hemel. Zij zijn overlevenden van een terreur die honderdduizenden het leven heeft benomen. En in de kracht van dit overleven ontvouwt zich iets nieuws: een herwaardering van wat vrijheid is en de kostbaarheid van de keuzes die ons ter beschikking staan. Ze reiken ons hun verhalen aan, die als het goed is tot iets van een nieuw zelf-verstaan kunnen leiden. Zij zijn slachtoffers, maar niet in de zin van de neergeslagenen. We werden meegesleept door hun muzikaliteit, vol vitaliteit, vol nieuwsgierigheid. En brachten ons bij onze vrijheid terug.